Nú eru margir farnir að spá í hvaða stóðhesta þeir ætli að nota næsta sumar og hafa nokkrir beðið spjallverja á Hestafréttum um aðstoð undanfarið. Sumir biðja spjallverja um að nefna sér hesta með ákveðna eiginleika eins og mikinn prúðleika, gott tölt og skeið, góðan frampart og góða fótagerð. Svo koma nokkrar ábendingar um hesta og svo ábendingar frá öðrum á eftir að þeir hestar sem nefndir voru séu ekki það sem viðkomandi hrossaræktandi sé að leita eftir, þeir séu með lélega fótagerð - og að maður ætti í raun ekki að halda undir slíka hesta.

Líklega er ekki rétt að segja að hestur sem sé með 7,5 fyrir fótagerð sé með lélega fótagerð eða að hestur sem hafi 9,5 fyrir fótagerð hafi góða fótagerð. Ástæða þess er sú að engar vísindalegar, faglegar, óháðar rannsóknir hafa farið fram á tengingu fótagerðareinkunnar við nothæfi og endingu. Engar sannanir eru á því að 7,5 fætur séu verri en aðrir fætur og líklega eru þeir alls ekki svo slæmir. Fleiri raddir hafa heyrst í hestaheiminum hvað þetta varðar, þ.e. að fólk hafi fengið dóm á hesta sína sem hafi hlotið 7,5 eða undir fyrir fótagerð, en reynsla þeirra sé að það sígi aldrei nokkurn tíma á þessa hesta. Fyrir hvað er þá verið að verðlauna ef það er ekki notagildi og ending? Réttara er líklega að segja að 7,5 fyrir fótagerð sé ekki eins falleg fótagerð og 9,5 skv. íslenska dómskalanum því það er það sem hann er í raun að mæla því dómurinn byggir ekki á neinum faglegum rannsóknum og í raun gerir byggingadómurinn í heild sinni það ekki.

Fyrir nokkrum áratugum, þegar hestamenn voru að móta byggingadóminn voru engin vísindi þar á bak við heldur aðallega útlit og reynsla, hvaða útlit kom vel fyrir augað og hvað ekki. Langur háls (og fl. sem svipaði til erlendra léttbyggðra gæðinga því það var útlitið sem stefnt var að) var talinn æskilegur ásamt öðru, en engin rannsókn var gerð í upphafi á hvaða gerð af þessum langa hálsi nýttist best í reið, bæði útlitslega og hreyfingarlega sem er skiljanlegt enda tímarnir aðrir. Engin slík (fagleg, óháð) rannsókn hefur verið gerð að mér vitandi enn þann dag í dag sem hlýtur að teljast heftandi fyrir framförum í hrossarækt, að nær eingöngu sé metið eftir auganu en ekki eftir vísindalegum, faglegum grunni.

Byggingardómurinn er því og var frá upphafi dómur á því hvernig hesturinn liti út þegar hann stæði kyrr - ekki mat á því hvernig byggingin nýttist hestinum í reið - en þannig ætti það auðvitað að vera. Það fegurðarmat á byggingu sem er við lýði í dómskerfinu í dag á á hættu að valda misræmi milli sköpulags og hæfileika - sem svo oft hefur komið á daginn þegar hross mætir í braut.

Flestir brekkudómarar þekkja það þegar þeir bíða spenntir í brekkunni eftir hestinum með 9,0 fyrir frampart - en þegar hrossið mætir svo í braut sekkur hálsinn ofan í búkinn og enginn skilur hvers vegna hrossið hlaut ekki 8,0 fyrir slíkan háls. Þetta misræmi er vegna þess að engin sérstök tenging er á milli byggingardóms og hæfileikadóms. 

Við viljum fyrst og fremst rækta hinn íslenska gæðing sem er glæsilegur á velli og nær að skila sínu hlutverki heldur en hest sem við stöndum og glápum á við heimreiðina - og því verður að rannsaka á faglegan og óháðan hátt áhrif byggingar á hreyfingar og getu (m.a. til að bera knapann) á ítarlegan hátt ef við ætlum ekki að staðna í hrossaræktinni. Við verðum að þekkja hvaða gerð byggingar hefur áhrif á hina og þessa þætti í hestinum á ítarlegan hátt til að ná meiri árangri til framtíðar.

Mörg hross hafa hlotið hnekki vegna þess að þeirra bygging fellur ekki undir það ''fegurðarmat'' í kyrrstöðu sem byggingardómurinn er. Margur gæðingurinn hefur misst djásnin sökum byggingadóma (t.d. lág einkunn fyrir ákv. þátt) og það má spyrja sig hvort einhver dýrgripur hafi tapast okkur (eða hann ekki fengið næga athygli) vegna þess að byggingarmatið byggir ekki á vísindalegri grunni en raun ber vitni þar sem það er nær algerlega fegurðarmat með nær engin ákveðin, rannsökuð tengls við hæfileika og hreyfingar hestsins. Maður hefur séð hesta með 8,5-9,0 fyrir afturpart (afturparturinn er afar mikilvægur þáttur í hreyfi- og burðargetu hests), kjagandi um á hliðstæðu tölti og linu brokki - ef ítarlegar rannsóknir væru að baki byggingardómum fengu þessi hross aldrei svo hátt fyrir afturpart sökum þess að þetta byggingarupplag veldur stífni í hreyfingum. Svona má lengi telja.

Líklega er einn þáttur mjög ríkjandi þegar kemur að því að gelda stóðhesta sem annars eru fallegir yfir allt og standa almennt undir því að teljast stóðhestar - en það er mat á fótagerð. Mat á fótagerð er fyrst og fremst fegurðareinkunn, ekki einkunn fyrir nothæfi og endingu þar sem engar faglegar, óháðar rannsóknir liggja þar að baki. Mér sýnist einkunnagjöfin byggjast á því að fætur eigi að vera þykkir og gerðarlegir, góð sinaskil og mikið hófskegg (sem kemur nothæfi ekkert við og ætti að tengast prúðleikaeinkunn) - slíkir fætur stigast vel. Grannir og snoðnir fætur stigast hinsvegar alltaf illa og eru alltaf í 7,5 eða undir jafnvel þó engin fagleg sönnun sé á því að grannir fætur séu verri en þykkir. Mér þykir líklegt að þessar línur hafi verið settar strax í upphafi, eða um miðja 20 öldina þar sem íslenski hesturinn var fyrst og fremst dráttar- og vinnudýr. Þá var það viðhorf ríkjandi að hrossið þurfti að vera sterkbyggt til að geta borið og dregið af viti og því hljóti þykkir fætur að vera sterkari en grannir, það gaf auga leið á þessum tíma. Það getur svo sem verið að þykkir fætur séu sterkari að toga og bera en það er staðreynd að létt beinabygging og þar af leiðandi grannir fætur einkenna flest erlend hlaupakyn af einhverri ástæðu.

Ljúfur frá Hjaltabakka, einn af stofnfeðrum Kirkjubæjarhrossanna átti undir högg að sækja sem stóðhestur vegna mjög grannrar fótagerðar sinnar þegar hann var uppi um miðja 20. öldina. Menn höfðu enga trú á því að slíkir fætur myndu þola það álag sem fylgdi því að bera mann á baki og eitt sinn munaði mjóu að honum yrði komið í geldinga tölu sem hefði verið hrossaræktinni mikill skaði. Í bókinni um Kirkjubæjarhrossin kemur þetta fram - og sú ágæta saga þegar Ljúfur var ferjaður langa leið milli landshluta ásamt nokkrum öðrum stóðhestum. Þar á meðal var annar stóðhestur í eigu Kirkjubæjarbúsins, Randver frá Svaðastöðum (einn af stofnfeðrum Kirkjubæjarhrossanna). Menn voru duglegir að bera þá tvo saman og töldu Randver taka Ljúfi fram, ekki síst hvað fótagerðina varðaði. Þegar komið var á áfangastað reyndist Ljúfur hinsvegar eini hesturinn sem ekki hafði sigið á eftir langa bílferðina. Allir hinir hestarnir í bílnum og þar á meðal Randver sem þótti hafa eftirsóknarverða fótagerð (þykka og gerðarlega fætur), voru ásignir eftir ferðina. Ljúfur var sá eini sem hafði granna fætur og var sá eini sem þoldi ferðina, amk. hvað fæturna varðaði.

Arabíski gæðingurinn er hestakyn sem hefur verið ræktað í aldir í miðausturlöndum (og víðar í dag). Þeir eru afar fótfráir og þolnir og áður fyrr voru þeir notaðir til kappreiða sem stóðu gjarna samfellt í þrjá daga. Þeir þurftu því að endast langar vegalengdir og vera afar þolnir. Arabinn var ræktaður með ákveðið útlit til að sinna þessu hlutverki sínu í þá daga - og þar á meðal voru grannir fætur afar eftirsóknarverðir því ræktendur hans hlutu að hafa komist að þeirri niðurstöðu að þeir entust best, það seig síður á slíka fætur. 

Ég fór með Spólu í byggingardóm fyrir 2 árum síðan og uppskar nokkurn veginn það sem ég bjóst við en fannst fótagerðareinkunninn ekki sanngjörn. Hún fékk 7,5 enda með mjög granna og fínlega fætur og ekki með sérstakt hófskegg en sinaskilin eru góð og fætur lítið snúnir. Ég bjóst við einkunninni 8,0 sem lágmarkseinkunn enda er hryssan með úrvals fætur. Það hefur aldrei nokkurn tímann sigið á hana eða hún hlíft sér við notkun (eða gripið á sig), fæturnir alltaf jafn þurrir og góðir. 7,5 var því afar ósanngjörn einkunn að mínu mati - en dómarnir gátu auðvitað ekki vitað hversu endingargóð fótagerð Spólu er því engin sönnun er til fyrir því á faglega rannsökuðum grunni að þessi ákveðna fótagerð sé góð eða slæm - og því dæmdu þeir alfarið eftir útliti fótanna sem skv. dómskalanum er undir meðalagi gott. Grannir og snoðnir fætur eru fætur sem munu ekki endast neitt af viti í hestaferðum, reiðtúrum eða í keppni skv. mati á fótagerð í dag - skv. ræktun á arabíska gæðingnum er það einmitt öfugt!

Með bestu kveðju,

Linda Karen